Bidaiariak

Hungariatik egiten genuen bezala, geratzen zitzaizkigun azken litak Letoniako  muga zeharkatu baino lehen gastatu genituen, Joniskis herrian hain zuzen; hori bai,  gure loba Jonerentzat billete bat gordetzea ahaztu gabe, horixe eskatu baitzigun berak Skyperen bidez familiarekin hitz egin genuen gau horietako batean florin, zloty eta halako hitzek liluratuta, nonbait. Gero Rigako kanpinean Letoniako moneta (lats) zenbatean zegoen   begiratu genuen Interneten eta Lituanian  izan genuen sentsazioa areagotu egin zitzaigun: Errumaniatik abiatuta,  zenbat eta iparralderago, orduan eta garestiagoa zen dena guretzat, eta nabarmen, gainera. Norvegiara heltzean, ez genuen ezta pentsatu ere egin nahi  zer topatuko genuen.

Diru kontuekin jarraituz, bidaia honetan argi ikusi dugu Europako moneta-batasuna  errealitate bihurtzeko oraindik asko falta dela. Euroa Frantzian, Austrian, Eslovakian, Finlandian eta Alemanian baino ez dugu erabili, izan garen beste herri guztietan moneta propioa daukate eta eurogunean sartzeko orduan jarrera ezberdinak ezagutu ditugu. Hungarian, adibidez,    beraiena florina dela esaten ziguten eta ez dutela  zertan aldatu. Bestalde, euroa sartuz gero,  Europako hainbat herritan gertatu den bezala; prezioek gora egingo zutela; ez, ordea, jendearen soldatak.

Letonian bai, sartzear daude eta Salacgriva herriko museoan geundela, hurbildu zitzaigun arduradunak esan zuenaren arabera, sartzeko eta Europako diru-laguntzen zain zeuden. Letoniako egoera ekonomikoa  larria omen zen oso  eta  gobernuak bi hilabetetarako dirua baino ez zuen. Bera bezalako funtzionarioen soldatak hilabetez hilabete ari ziren jaisten eta Europan laguntzarik lortu ezean, hurrengoetan ez zutela ezer kobratuko aitortu zigun. Emakume letoniar horrek oso argi zeukan irtenbidea Europar Batasunean bilatu behar zutela.

 
RIGA

1201. urtean sortu zen Daugava ibaiaren ahoan  eta gaur egun  Baltikoko hiribururik garatuena da, bertan Letoniako populazioaren herena bizi da, 900.000 biztanle inguru, beraz handiena ere bada. Alde zaharrera joateko Suediarren zubia zeharkatu eta  berehala sartu ginen kale estuen artean. Zubitik gazteluaren eta Erdi Aroko elizetako dorreen ikuspegi ederra dago, gero ibilbide klasikoa egiteko Doma plazara joan ginen  eta alde batean dagoen Doms katedrala ikusi genuen. Luteranoa da eta Letoniako eraikin erlijiosorik handiena. Atzealdean dagoen beste plaza batean Buru Beltzen Etxea ikusi genuen. 1941. urtean suntsituta geratu zen, baina 1999an berreraikuntza lanak bukatu ziren eta ikusgarri dago berriro. Etxe eder honek historian zehar erabilera ezberdinak izan dituen arren, oro har, merkatari elkarteen egoitza izan da, eta gaur egun Okupazioen museoa jarri dute bertan. Gu ondoan dagoen San Pedro elizako kanpandorrera igo ginen eta han goitik hiria ikusi genuen, eguraldi zoragarria zegoen gainera. Berriro ere ibaia, katedrala, gaztelua eta Suediarren zubia, beste aldean  Zientzia Akademia eta merkatu nagusia ikus zitezkeen. Bata Sobiet Batasunaren garaiko etxeorratz berezi horietakoa da eta Stalinen urtebetetze tarta esaten diote txantxetan. Bestea 30 urteetan gerra hegazkinak gordetzeko eraikitako hangar batzuetan dago  eta Ipar Europako azokarik handienetakoa da. Bost hangar dira guztira eta bakoitzean elikagai mota bat saltzen dute: esnekiak, fruitu eta barazkiak, haragia, arraina eta ogia. Horietaz gain kanpoaldean postu gehiago zeuden  eguzkipean jarrita,  gehienbat marrubiak eta loreak saltzeko. Larunbat goiz hartan primerako giroa zegoen azokan eta eguerdian bertakoekin nahastu eta geuk ere  merkatuko janari-postu batean bazkaldu genuen. Jendez inguraturik Rigako egoera linguistikoaz irakurritakoa etorri zitzaigun  burura. Gaur egun hiriburuan erdiak baino gehiagok ez du hizkuntza ofiziala den letoniera ezagutzen eta ohikoa izaten da hango kaleetan errusiera entzutea. Hor ibili ginen ea  hizkuntza biak bereizteko kapazak ginen; azken batean, oso ezberdinak dira biak.

Egoera linguistiko honen arrazoia ulertzeko Stalinen garaira itzuli behar da eta lurraren kolektibizazioa azkarrago egiteko aitzakiaz 1949/51 urteetan agindu zituen deportazioak gogora ekarri. Baltikoko herrietatik 250.000 pertsona  bidali zituen Siberiara eta Letoniari dagokionean, 40.000 mila nekazari inguru deportatu zituen .1951n intelektual eta artisten txanda izan zen. Aldi berean, Errusiatik milaka pertsona eraman zituen Letoniara desjabetutako lurrak landu ditzaten. Egia da 1953an, Stalin hil ondoren, itzultzeko baimena lortu zutela, baina asko deportazioen gordinkeriaren eraginez hilak ziren eta populazioen arteko desoreka jada sortua zen. Gaur egun letoniarrak %52 dira guztira eta portzentaia %49ra jaisten da Riga hirian. Gehiengo horri eutsiz, errusiar jotorrizko populazioaren zati handi batek  errusieraren koofizialtasuna eskatzen du; horrez gain, Sobiet Batasunaren garaian letoniarrek errusiera ikasi behar izan zutenez, gaur egun  letoniar gehienak elebidunak direla argudiatuz, errusiarrek ez dute oraindik ere letoniera ikasteko beharrik ikusten eta beren seme-alabek eskoletan hizkuntza “modernoak” (ingelesa edo alemaniera) ikas ditzaten aldarrikatzen  dute. Badirudi normalkuntza linguistikorako bide luzea geratzen zaiela oraindik. Ez dut uste normalkuntza linguistikoa zer den argitu beharra dagoenik, baina esan dezagun  Letonian letonieraz  edota Euskal Herrian euskaraz egitea dela, badaezpada ere.

Bazkalostean berriro alde zaharrerako bidean, eguzkitatik Albertan babestu ginen  eta kale honetako etxe modernistetako eskulturak eta apaingarriak patxadan ikusteko aprobetxatu genuen.