Bidaiariak

Dagoeneko  irailaren 1etik daramagu lanean, baina bidaia askoz lehenago eman genuen bukatutzat, Sourzac (Frantzia) herrira heldu ginen egunean, hain zuzen. Abuztuko igande bat zen eta gaueko 11ak aldean  urtarrilaren 31n gure lehen etapa egin ondoren, gaua pasatu genuen autokarabana-gune berean aparkatu genuen furgoneta. Europako itzulia hantxe bukatzen zen. Gainera, hurbileko herri bateko festak ziren eta zuhaitzen gainetik suak ikus zitezkeen; egia esan,  gugatik ari zirela botatzen ematen zuen. Haraino heltzeko Norvegia osoa iparraldetik Osloraino zeharkatu genuen, gero Estokolmo bisitatu eta Suediako hegoaldean, Helsinborg-en, Danimarkarako ferrya hartu genuen. Kopenhagen bi egun igaro ondoren, Alemaniarantz abiatu ginen Berlin ikustera. Hobely-n Alemaniarako ferrya hartu baino lehen,  Faro irlako atseden-gunean geratu ginen eta handik aurrera  zenbat eta hegoalderago, orduan eta altuagoa zen tenperatura, nabarmen gainera. Azken aurreko etapa Berlinetik Friburgora izan zen  eta hurrengo egunean Frantziako muga zeharkatuz, berandu bazen ere,  Sourzac-era heltzea lortu genuen. Hilabeteak lehenago pentsatu genuen ibilbidea hor bukatzen zen eta 20.000 km baino gehiago eginak genituela oraindik sinetsi ezinik,  hura  bidaiaren bukaera  zela esaten genion elkarri, etxera heltzea baino ez zela geratzen; dena den,  pozik geunden,  urte sabatikoa eta eszedentzia ondo aprobetxatu genituen sentsazio osoz.

Azken hilabetean milaka kilometro batzuk egin genituen arren, ez pentsa korrika eta presaka ibili ginenik; izan ere, Norvegiako iparraldean ere oso lasai  bidaiatu genuen. Hamabostaldi batez izan ginen han  bueltaka eta hasieratik izugarri polita iruditu zitzaigun. Lehen egunean Kilpisjarvitik Skibotn-era jaitsi ginen, bata Finlandiako gailurrik garaienetan dago, bestea  Norvegian ikusiko genuen lehen fiordoan sarturik, eta mendien artean 50 km eskas egin ondoren, bat-batean  Skibotn arrantzale-herrixka urertzean eta elurtutako mendiz inguratuta   ikustean, aho bete hortz geratu ginen. Ozeano Artikoan ginen,  fiordo batean barneraturik, eta gauerdiko eguzkia itsaso zabalean ikusteko irrikan geunden. Rovaniemitik  hilabete generaman gauean iluntzen ikusi gabe eta gauerdian eguzkia itsasoraino jaisten eta desagertu beharrean berriro gora egiten ikusi nahi genuen lehenbailehen, baina hain hurbil egonda ere, oraindik gehiago itxaron beharko genuen. Kontua da  ezer baino lehen Tromsora joan behar genuela furgonetari 20.000 km-ko errebisioa egitera, han topatu baikenuen  uztaileko egun horietan hitzordua eman zigun tailer bakarra. Guk Finlandian nahiago genuen, noski, baina ezinezkoa izan zen eta azkenean Norvegian, Europako herririk garestienean, tokatu zitzaigun ditxosozko errebisioa egitea. Badakigu auto-tailerrak ez direla inon merkeak izaten, baina Tromson lan-orduko 90 euro kobratzen zuten, pentsa nolako faktura prestatu ziguten han.

Zirkulu polarrean jarraitzen genuen eta iparraldeko eskualde honetan  orain dela ehun urte inguru arrantzaleak, nekazariak eta samiak baino ez ziren bizi. Gaur egun, ordea, industria eta teknologia gune garrantzitsua bihurtu da, eta horren adibide Tromso hiria dugu; garrantziaren arabera, Norvegiako zazpigarrena eta Laponiako bigarrena, Murmansk (Errusia) eta gero. Hiriaren erdigunea irla batean dago eta hara heltzeko fiordoa zubi ikusgarri baten gainetik zeharkatu behar da. Zubian sartu baino lehen, ezkerraldean,  Artikoko katedrala ikus daiteke eta handik hurbil telekabina bat  hiriaren ikuspegi paregabea miresteko, baina guri egun lainotua egokitu zitzaigun eta ez zuen hara gora igotzea merezi. Zubiaz bestaldean berehala portu historikoan sartu ginen eta erdigunean bezala geratzen diren egurrezko eraikin eta etxeen artean ibili ginen. Horiek izaten dira iparraldeko herrietako alderik interesgarrienetakoak, inolako zalantzarik gabe.

Azkenean, furgonetari olioa eta iragazkiak aldatu zizkioten eta bidaian jarraitu genuen. Tromsonetik Vesteralen eskualdera abiatu ginen, eta itsaso zabalera irteteko Andenes aukeratu genuen. Bidean Lodingeneko portuan itsasargia dagoen haitzaren babesean egin duten autokarabana-gunean geratu ginen egun batzuk pasatzeko eta gero Andenesera igo ginen. Oso iparraldean dago, baina handik  baleak ikustera irten daiteke itsasontziz eta hori beste arrazoi bat zen haraino joateko. Errepide osoan zehar mendiak eta fiordoak  ageri ziren edonon,  herrian  bertan bukatu arte. Andenes herri txikia da eta neguan ez dut zer-nolako giroa egon daitekeen pentsatu ere egin nahi, baina udan bizi-bizi zegoen, egurrezko etxe guztiak zabalik, lorez ondo apainduta eta kalean bisitari asko zebiltzan. Zoritxarrez, haizeak egunak zeramatzan gogor jotzen eta itsasontziak ez ziren portutik irteten; horregatik, noiz baretuko zain geratu ordez,  Lofoten irletara lehenbailehen joatea pentsatu genuen. Baina gaueko hamabietatik aurrera zerua nola jarri zen ikusita, beste egun batez itxarotea erabaki genuen, ea ikuskizun berbera errepikatzen zen. Eta halaxe izan zen, hurrengo gauerdian eguzkia berriro ere gorri-gorri ageri zen hodeien artean eta ortzemuga ia ukitzeraino jaitsi ondoren, pixkanaka gora hasi zen, inguratzen gintuzten mendi guztiak arrosa kolorez tindatzen. Geu ere eguzkia bezala, esna-esna geunden, ordu biak eta lokartu ezinik, argazkiak etengabe ateratzen, nahiz eta jakin ezinezkoa zela irudi bakar batean sentsazio horiek guztiak  jasotzea. Horrela, bada, azkenean balearik ikusi ez, baina gauerdiko eguzki ederrena Andenesen topatu genuen.

Jarraitzeko, atzera egin genuen hegoalderantz Lofoten irletan sartu arte. Hasiera batean Svolvaer-en geratzea pentsatuta bagenuen ere, hara heldutakoan,  zur eta lur geratu ginen, hain zen itsusia eta zatarra. Benetan ulertezina zen nola egin daitekeen hura bezalako triskantza halako ingurune ederrean, eta dena porlanaz eta pisuz bete; gainera, eraikuntza basatiak jarraitzen zuen proba portuan bertan ikus zitekeen. Norvegiako bidaia osoan ez genuen berriro halakorik topatuko. Sartu-irten egin eta Eggum-era, mendebaldeko kostaldera, abiatu ginen. Eggum herriak ipuinetakoa zirudien: egurrez egindako kolorezko etxeak, itsaslabarrak, hondarrezko hondartzak eta ortzemugari begira autokarabana-gune bat, gauerdiko eguzkiaz gozatzeko ezin hobea . Bat-batean, hara non agertu zen “Gorbea” zioen eranskailu handi bat zeraman “auto” bat. Burgoseko bikote batena zen eta Nordkapp-etik zetozen; baina, geroago kontatu zutenez, ipar-muturrean behe-laino oso itxia izan zuten eta metro batzuetara ez zen ezer ikusten. Beraiek bai zeudela gauerdiko eguzkia ikusteko irrikan! Zorionez, Eggum-en eguraldi oso ona egiten zuen eta arratsaldeko azken orduetan gero eta jende gehiago ari zen biltzen gauerdiko ikuskizunerako. Beraz, primerako giroa zegoen eta gure ezagun berriak pozarren, eguzkiak liluraturik. Hori guztia ospatzeko gaueko 12etan  Nordkapp-en zabaldu ezin izan zuten cava botila atera eta elkarrekin edan genuen. Hurrengo egunean A i Lofoten herrian elkar ikusiko genuelakoan, ia agurtu gabe abiatu ginen bakoitza bere aldetik  eta gaur arte. Auskalo, baina autokarabana dela eta, litekeena da hor nonbait berriro elkartzea, ezta?

A i Lofoten irletako hego-muturrean dago eta egindako ibilbide osoa atzera ez errepikatzearren, Moskenesen ferrya hartu eta Bodora igaro ginen. Handik Fauskera eta egun batzuetan E6 errepidetik Norvegiako hegoalderantz jarraitu genuen. Mo i Rana genuen helmuga eta hara heldu baino km batzuk lehenago, Saltfjellet mendian zirkulu polarra zeharkatu genuen bigarren aldiz gure bidaian, oraingo honetan handik irteteko, baina. Baita nabaritu ere!  Mo i Rana-n sartu bezain laster, hala iruditu zitzaigun, behintzat, eta hilabete luze iparrean eman ondoren, horrelako hiri handi batean erreakzionatu ezinik geratu ginen eta berehala alde egin genuen handik herri txiki baten bila. Harrezkero bidaiaren erritmoa zeharo aldatu zen, bizkortu egin zen, eguneko ehunka kilometro  egiten hasi ginen eta etxerako bidean gindoazen sentsazioa handituz joan zitzaigun egunez egun. Hala ere, Bergen-en egun pare bat geratu ginen, Stavanger bisitatzeko eta Preikestolen-era igotzeko beste bi, gauza bera Oslon, Estokolmon, Kopenhagen eta Berlinen. Bidaiaren bukaeran, Alemania eta Frantzia zeharkatu ondoren, Landetan astebeteko atsedena hartu eta abuztuaren 10ean Arrasatera, etxera, heldu ginen. 23.000 km eginak genituen Europan zehar, hori bai, 6 hilabetetan eta guk geuk jarritako erritmoan. Normala denez, hasiera batean gure zalantzak izan genituen,  eta horietako kezkagarriena ea nola igaroko genuen hainbeste denbora 12 m karratuko etxe batean, baina oso ondo moldatu gara eta furgoneta ere primeran portatu da. Beraz, dagoeneko hurrengo bidaiaz ari gara pentsatzen. Noiz eta nora? Auskalo!

Finlandia  nolakoa izango zen  imajinatzen bagenuen ere, bertatik bertara ikustea itzela izan da, benetan izugarria esperientzia. Finlandiar gehienak hegoaldean bizi dira eta hantxe hasi zen gure ibilbidea herri eskandinaviarretan, Helsinkin hain zuzen. Hiria ikusi ondoren, 50 km ekialdera dagoen Porvoo herrira joan ginen portuaren ondoan aparkaturik gaua pasatzera.  Dena oso lasaia, inolako arazorik gabe. Hurrengo egunean  egurrezko alde zaharrean pixka bat  ibili  eta atzera buelta egin genuen Helsinkira, hego-mendebaldeko kostaldean gora jarraitu nahi genuen eta :Turku eta Naantaly, Uusikaupunki eta Rauma, non egurrezko beste alde zahar ospetsu bat ikus daitekeen; Raumakoa, gainera, oso ondo zaindua dago.  Itsasalde horretan guztian milaka irla daude, baina gu barnealderantz abiatu ginen (Tampere, Muurame eta Jyvaskyla, Kuopio, Nilsiä eta Nurmes); dena den, errepideak denbora osoa lakuen artean jarraitzen zuen eta hainbeste laku ageri ziren, non esan zitekeen  irlaz jositako itsaso bare-bare bat zeharkatzen ari ginela. Mapari begira ere horixe bera ematen du  Finlandiako barnealdeak.

Herriak  guztiz ezberdinak dira gureen aldean eta horretan datza haien erakargarritasunik handiena, bestela ez dira oso interesgarriak bisitatzeko; amaigabeko basoak eta ezin konta halako lakuak ikustea zoragarria da, ordea. Eta lakuz laku  Kajaani eta Oulujarvira heldu ginen, eta handik berriro ere itsasaldera joan ginen (Oulu, Kemi  eta Tornio; azken biak Laponiako kostaldean) Bidean badiak, herriak  eta portu txikiak igaro ziren postal batean bezala; nahiz eta, noizik behin urrunean paper-fabriketako  tximinia garaiak ikusten ziren kea etengabe botatzen. Oulutik oso hurbil  Kiviniemin izan ginen, arrantza-portu txiki batean; izugarri polita zen, kaian egurrezko etxe gorri batzuk eta koloretako ontziak zeuden. Gaua bertan pasatu genuen eta hurrengo goizean ondoko herrian, Haukipudasen, erosketak egiten ari ginela, finlandiar bat hurbildu zitzaigun supermerkatuan eta beste gauza batzuen artean  ekainaren 20an, udako solstizioan, Juhannus ospatuko zutela kontatu zigun, Finlandiako festarik handiena zela eta  egun hartan izango ginen tokian suak ikusiko genituela, lasai joateko, baten batekin hizketan hasteko eta jai-giroan murgilduta bukatuko genuela, finlandiarrak oso irekiak baitira, are gehiago festa dagoenean. Gure planaren arabera, Rovaniemin ikusi behar genituen San Juan suak, horra hor beste arrazoi bat hara joateko.

Rovaniemi Laponiako hiriburua da, zirkulu polarrean dago eta handik hurbil Santa Klausen herria bisitatu daiteke, horrez gain, laster Juhannus  izango zen, ezin gehiago eskatu.  Kemijoki ibaiertzean gora doan errepidetik abiatu ginen, bidea izugarri polita izan zen eta  paisaiaren aldaketa oso nabarmena egin zitzaigun: gero eta herri gutxiago ikusten ziren, errepidea gero eta estuagoa zen eta lakuen ordez  ibaiak ageri ziren. Heldu ginen egunean  nahiko lainotua egon zen, baina gaueko 10ak aldean garbitu zuen eta hodeien artean eguzki distiratsua  agertu zen  ia gauerdira arte. Jakin bagenekien zirkulu polarraren barnean fenomeno hori gertatzen zela, hau da, eguzkiak udan 24 orduz irauten duela argitzen ezkutatu gabe, baina bertatik bertara ikustea beste kontu bat da. 

Rovaniemin Artikoari buruzko museo bat ere badago, Iparraldeko natura, kultura eta herrien inguruko benetako informazioa ematen duena. Arktikum museoak erakusten duen bezala, Artikoko toki batzuetan bizimodu guztiz modernoa daukaten bitartean, beste toki batzuetan milaka urtetako tradizioari jarraituz bizi dira gaur egun ere. Izotz-lurralde honetan 3,5 milioi biztanle inguru daude eta 30 herri indigena baino gehiago dira, besteak beste, samiak Laponian;  inuitak Groenlandian, Kanadan eta Alaskan; nenetak eta oroksak Errusian... Zenbait erakusketatan haien bizi-baldintzen berri ematen digute, eta  aldi berean  eskualde polar honetako zibilizazioan eta ingurumenean industrializazioak eta modernizazioak eragin dituzten eta eragiten ari diren kalteak salatzen dituzte.

Iparralderantz jarraitu genuen eta behin baino gehiagotan basoan bihurka zihoan errepidean  gelditu behar izan genuen  paisaiari lasai begiratzeko edota renoei (elur-oreinei) pasatzen uzteko. Animalia hauek espero nuen baino txikiagoak dira, grisak eta dauzkaten adar horiekin maitagarriak iruditu zitzaizkidan, aldi berean guztiz barregarriak gertatzen dira hankak astinduz duten ibiltzeko moduagatik. Beldurti hutsak dira; hala ere, hor egoten dira errepideen inguruan, hori bai, beti saltoka eta korrika hasteko prest.

Iparrerako bidean Sodankylatik igaro ondoren,  Inarira heldu ginen, Sami herriaren hiriburu kulturalera. Oro har, Finlandia hain da lasaia, non kanpinetan oso gutxitan sartzen ginen, garbigailua behar genuenean eta halakoetan baino ez.. Gaua laku eta ibaien ondoan pasatzen genuen batzuetan, portu txikietan eta herrietako erdialdean besteetan. Imajina ezazue nolako tokietan egin dugun lo; gainera, inork ez zigun ezer esaten,  normaltzat hartzen zuten furgonetan bidaiatzea eta primeran ibili ginen. Horregatik,  Inarin   “autokarabanak aparkatzea debekatuta” zioten seinaleak ikustean, ez genuen ezer ulertzen. Baina egia esan,  handik 384 km-ra Nordkapp dago eta udan   egunero ehunka autokarabana igarotzen dira Inaritik Ipar Lurmuturrerako bidean. Orduan uler zitekeen gurekin pixka bat aspertuta egotea; gauza nabarmena zen ez zigutela harrera oso ona egiten, behintzat, eta supermerkatuan eta museoko sarreran baino ez zuten aparkatzen uzten; hortaz, samien museoa ikusi eta Utsjokira,  Finlandiako iparraldeen  dagoen herrira abiatu ginen.

Latitude haietan gehiengoa samia da; Inari eta Utsjoki udalerrietan, esaterako, jatorri samia duen populazioa  herritarren %70 da. Garai batean nomadak ziren, baina gaur egun neurri handi batean  turismotik bizi dira, haien lurraldeak gero eta bisitari gehiago erakartzen baitu. Utsjokitik igarotzen den  Teno ibaira, adibidez,  mundu guztiko arrantzaleak  joaten dira  beren zaletasuna praktikatzera; izan ere,   izokinak harrapatzeko Europako ibairik  onena omen da. Baina arrantzaleen paradisua izateaz gain, ibai zabala eta bihurgunetsua da; benetan ikusgarria. Km batzuetan Finlandia eta Norvegiaren arteko muga markatzen du eta ibaiertzari jarraituz, Finlandiako aldetik  Karasjok-eraino (Norvegia) joan ginen.

Laponiako iparraldean oraindik ere bere jantzi tradizionala erabiltzen duen jendea ikus daiteke kalean, batez ere pertsona nagusiak izaten dira. Egun batean Kautokeino (Norvegia) herriko supermerkatuan geundela, samiek erabiltzen duten kolore biziko janzkera zeraman emakume bat ikusi genuen bultzaka karroa; haren txanoaren gorria eta jantziaren laranja eta urdinak bizi-biziak ziren, argazkia ateratzeko modukoak eta baimena eskatu genionean, oso harro eta atseginez baietz esan zigun. Baina ez pentsa, Europako ipar mutur horretan, Finlandia osoan bezala, gizarte oso modernoa aurkitu genuen eta teknologia berriak ere guztien eskura  jarri dituztela egiaztatu genuen. Guk geuk, behintzat, edozein herritako udaletxe, udal liburutegi edo gasolindegiaren ondoan aparkatuz gero, Wifia eta doaneko konexioa erraz lortzen genuen.

Baina mundu honetan ezer ez da perfektua, ezta Finlandian  ere. Han milioika eltxo daude,  batez ere iparraldean eta batzuetan jasanezina zen. Arratsean furgonetan geratu  eta kontuz ibili behar zen, leiho eta ate guztiak ondo itxita edo eltxo-sareak jarrita bestela. Horregatik arratsaldeko ordu horietan autoan izan ezik, ez zen inor kanpoan ibiltzen. Azken egunetan oso urduri jarri ginen eltxoen kontu horrekin; Josuri, gainera, haien ziztaden ondorioz, alergiaren bat eman zion eta eskua oso hanpatua izan zuen. Baina ez genuke inor larritu nahi, udan hainbat tokitan bezala  Finlandian ere beharreko neurriak hartuz gero,  eltxoak arren,  primeran pasa daiteke.

Ekainaren bukaera aldean, Kautokeinotik Enontekiora joan ginen eta gero Pallas-Yllas parke nazionalera hango mendialdea ezagutzera. Eskualde hartan 700-800 m bitarteko mendiak daude; ez oso garaiak, beraz; mendi leunak dira, gainera,  eta  paisaia  guztiz erlaxagarria. Azkenik, Muoniotik abiatuta Finlandiari ipar-mendebaldean ateratzen zaion adarrean barneratu ginen  Kilpisjarviraino eta  Norvegiako muga zeharkatu genuen, gure bidaiaren azken jomuga hantxe aurrean hasten zen.

Tallin Finlandiako Golkoan dago, Baltikoko portu oso garrantzitsua da eta Estoniako hiriburua. Helsinki parean dago eta batetik  bestera joateko ferryan bi ordu eta erdiko bidaia baino ez dago; horregatik, Eskandinaviatik ehunka pertsona pasatzen dira, gehienbat alkohol eta Estonian askoz merkeago dauden hainbat produkturen bila. Horiez gain, turista asko hurbiltzen dira hiria bisitatzera. Estatistikaren arabera, Estonia bisitari gehien jasotzen duen Baltikoko errepublika dugu, urtean 2’5 milioi inguru.

Gu Tallin City Camping-ean izan ginen, badiaren aurrez aurre. Kanpina etxez, tailerrez eta porlanaz inguraturik dago, baina zulo horretatik berehala irteten da badiara eta itsasertzeko ibiltokitik bidaiarien porturaino hel daiteke oinez. Handik hurbil, muino baten gainean, alde historikoa ikusten da eta Helsinkirako txartelak erosi ondoren, hara joan ginen eguna pasatzera.

Gure bidaian bisitatu ditugun beste hainbat hiri bezala, Tallin ere II Mundu Gerran guztiz suntsiturik geratu zen; gaur egun dena berriztaturik dago eta hiriko monumenturik gehienak Toompea izeneko muinoan kokatzen  dira: gaztelua, parlamentua, merkatarien jauregiak, museoak, katedral ortodoxoa eta luteranoa… Han goian dauden ikustokietatik hiria miretsi daiteke eta Erdi Aroko harresietan geratzen diren dorreak ere ikusgarriak dira; Kiek in de Kök, esaterako, XVI. mendean Ipar Europan zegoen artilleriako dorrerik boteretsuenetako bat  zen.

Portutik abiatuta, Margareeta Gizenaren dorrearen ondotik igaroz, harresietan topatu genuen lehen atetik sartu eta Erdi Aroko hirian agertu ginen. Kalean gora  San Olaf eliza ikusi genuen. Esan beharrik ez dago kanpandorrerako 245 harmailak igoz gero, ikuspegiak ederra behar zuela, baina eskerrak itxita zegoen eta ezin zen gora igo!  Gero Udaletxeko  eta Merkatuko plazetan ibili ginen Toompean bukatzeko. Ekaina zen eta zaparradaren bat bota zuen arren, xira  edo aterkina aldean zeramatela, turistak han zebiltzan bueltaka  zoko-moko guztiak ezagutzeko gogoa galdu gabe eta haien artean gu geu, noski!

Hungariatik egiten genuen bezala, geratzen zitzaizkigun azken litak Letoniako  muga zeharkatu baino lehen gastatu genituen, Joniskis herrian hain zuzen; hori bai,  gure loba Jonerentzat billete bat gordetzea ahaztu gabe, horixe eskatu baitzigun berak Skyperen bidez familiarekin hitz egin genuen gau horietako batean florin, zloty eta halako hitzek liluratuta, nonbait. Gero Rigako kanpinean Letoniako moneta (lats) zenbatean zegoen   begiratu genuen Interneten eta Lituanian  izan genuen sentsazioa areagotu egin zitzaigun: Errumaniatik abiatuta,  zenbat eta iparralderago, orduan eta garestiagoa zen dena guretzat, eta nabarmen, gainera. Norvegiara heltzean, ez genuen ezta pentsatu ere egin nahi  zer topatuko genuen.

Diru kontuekin jarraituz, bidaia honetan argi ikusi dugu Europako moneta-batasuna  errealitate bihurtzeko oraindik asko falta dela. Euroa Frantzian, Austrian, Eslovakian, Finlandian eta Alemanian baino ez dugu erabili, izan garen beste herri guztietan moneta propioa daukate eta eurogunean sartzeko orduan jarrera ezberdinak ezagutu ditugu. Hungarian, adibidez,    beraiena florina dela esaten ziguten eta ez dutela  zertan aldatu. Bestalde, euroa sartuz gero,  Europako hainbat herritan gertatu den bezala; prezioek gora egingo zutela; ez, ordea, jendearen soldatak.

Letonian bai, sartzear daude eta Salacgriva herriko museoan geundela, hurbildu zitzaigun arduradunak esan zuenaren arabera, sartzeko eta Europako diru-laguntzen zain zeuden. Letoniako egoera ekonomikoa  larria omen zen oso  eta  gobernuak bi hilabetetarako dirua baino ez zuen. Bera bezalako funtzionarioen soldatak hilabetez hilabete ari ziren jaisten eta Europan laguntzarik lortu ezean, hurrengoetan ez zutela ezer kobratuko aitortu zigun. Emakume letoniar horrek oso argi zeukan irtenbidea Europar Batasunean bilatu behar zutela.

 
RIGA

1201. urtean sortu zen Daugava ibaiaren ahoan  eta gaur egun  Baltikoko hiribururik garatuena da, bertan Letoniako populazioaren herena bizi da, 900.000 biztanle inguru, beraz handiena ere bada. Alde zaharrera joateko Suediarren zubia zeharkatu eta  berehala sartu ginen kale estuen artean. Zubitik gazteluaren eta Erdi Aroko elizetako dorreen ikuspegi ederra dago, gero ibilbide klasikoa egiteko Doma plazara joan ginen  eta alde batean dagoen Doms katedrala ikusi genuen. Luteranoa da eta Letoniako eraikin erlijiosorik handiena. Atzealdean dagoen beste plaza batean Buru Beltzen Etxea ikusi genuen. 1941. urtean suntsituta geratu zen, baina 1999an berreraikuntza lanak bukatu ziren eta ikusgarri dago berriro. Etxe eder honek historian zehar erabilera ezberdinak izan dituen arren, oro har, merkatari elkarteen egoitza izan da, eta gaur egun Okupazioen museoa jarri dute bertan. Gu ondoan dagoen San Pedro elizako kanpandorrera igo ginen eta han goitik hiria ikusi genuen, eguraldi zoragarria zegoen gainera. Berriro ere ibaia, katedrala, gaztelua eta Suediarren zubia, beste aldean  Zientzia Akademia eta merkatu nagusia ikus zitezkeen. Bata Sobiet Batasunaren garaiko etxeorratz berezi horietakoa da eta Stalinen urtebetetze tarta esaten diote txantxetan. Bestea 30 urteetan gerra hegazkinak gordetzeko eraikitako hangar batzuetan dago  eta Ipar Europako azokarik handienetakoa da. Bost hangar dira guztira eta bakoitzean elikagai mota bat saltzen dute: esnekiak, fruitu eta barazkiak, haragia, arraina eta ogia. Horietaz gain kanpoaldean postu gehiago zeuden  eguzkipean jarrita,  gehienbat marrubiak eta loreak saltzeko. Larunbat goiz hartan primerako giroa zegoen azokan eta eguerdian bertakoekin nahastu eta geuk ere  merkatuko janari-postu batean bazkaldu genuen. Jendez inguraturik Rigako egoera linguistikoaz irakurritakoa etorri zitzaigun  burura. Gaur egun hiriburuan erdiak baino gehiagok ez du hizkuntza ofiziala den letoniera ezagutzen eta ohikoa izaten da hango kaleetan errusiera entzutea. Hor ibili ginen ea  hizkuntza biak bereizteko kapazak ginen; azken batean, oso ezberdinak dira biak.

Egoera linguistiko honen arrazoia ulertzeko Stalinen garaira itzuli behar da eta lurraren kolektibizazioa azkarrago egiteko aitzakiaz 1949/51 urteetan agindu zituen deportazioak gogora ekarri. Baltikoko herrietatik 250.000 pertsona  bidali zituen Siberiara eta Letoniari dagokionean, 40.000 mila nekazari inguru deportatu zituen .1951n intelektual eta artisten txanda izan zen. Aldi berean, Errusiatik milaka pertsona eraman zituen Letoniara desjabetutako lurrak landu ditzaten. Egia da 1953an, Stalin hil ondoren, itzultzeko baimena lortu zutela, baina asko deportazioen gordinkeriaren eraginez hilak ziren eta populazioen arteko desoreka jada sortua zen. Gaur egun letoniarrak %52 dira guztira eta portzentaia %49ra jaisten da Riga hirian. Gehiengo horri eutsiz, errusiar jotorrizko populazioaren zati handi batek  errusieraren koofizialtasuna eskatzen du; horrez gain, Sobiet Batasunaren garaian letoniarrek errusiera ikasi behar izan zutenez, gaur egun  letoniar gehienak elebidunak direla argudiatuz, errusiarrek ez dute oraindik ere letoniera ikasteko beharrik ikusten eta beren seme-alabek eskoletan hizkuntza “modernoak” (ingelesa edo alemaniera) ikas ditzaten aldarrikatzen  dute. Badirudi normalkuntza linguistikorako bide luzea geratzen zaiela oraindik. Ez dut uste normalkuntza linguistikoa zer den argitu beharra dagoenik, baina esan dezagun  Letonian letonieraz  edota Euskal Herrian euskaraz egitea dela, badaezpada ere.

Bazkalostean berriro alde zaharrerako bidean, eguzkitatik Albertan babestu ginen  eta kale honetako etxe modernistetako eskulturak eta apaingarriak patxadan ikusteko aprobetxatu genuen.

Klaipeda Lituaniak Baltikon duen hiririk garrantzitsuena da  eta handik hegoalderantz barne itsaso bat hedatzen da, hondarrezko arku batek Baltikotik bereizten duena. Kondairaren arabera, Neringa jainkosak sortu zuen 100 km-ko luzera eta km eta erdiko  zabalera daukan istmo hau arrantzaleak itsasoaren haserrealdietatik babesteko. Dunaz osatutako lur zati horretan  Courlandia Istmoko Parke Naturala dago; horregatik, Klaipedako portuan hartzen den ferrytik jaitsi eta Neringan lehen km-ak egin ondoren, parkean sartzeagatik berriro ordaindu behar da. Aurrera jarraitu eta pinuen artean doan errepide batetik herrixka batzuk zeharkatzen dira, duela gutxi arte arrantzale-herriak izandakoak, gaur egun turismoak zeharo eraldatuta, baina beren xarma gordetzen dutenak. Horrela Nidaraino heldu ginen eta handik aurrera Errusiako muga topatu genuen; izan ere, istmoaren beste erdia Errusiak Baltikorako irteera bat ziurtatzeko, Polonia eta Lituaniaren artean duen eskualdearen barnean dago: Kaliningradon.  Atzera egin genuen eta Nidan geratu ginen hurrengo egunean Parnidis duna ikusi nahi genuen eta. Baita ikusi ere, baina itsasaldean euria ari zuen eta haize hotza zebilen; orduan, iparralderantz jarraitu bitartean, barnealdera sartzea eta Lituaniako beste alde bat ezagutzea pentsatu genuen.

Salantai inguruan Orvydas museoa ikusi genuen. Han, lorategi zabal batean, Kazys Orvydas eskultorearen  eta haren semearen lanak daude erakusgai eta guri Txillida Leku gogorarazi zigun; ideia, noski, obrak zeharo ezberdinak dira eta. Egurrezko irudi batzuk dauden arren,  harrizkoak dira gehienak. Batzuetan harri pilaketa hutsak direla esan liteke, baina hain modu berezietan kokatuta, non antzinako hilerriak, basoan galdutako tenplu aztekak  edota Indiako aztarnak  ematen duten. Irudi erlijiosoak semearenak omen dira, frantziskotarra berau, eta aitaren hilobia ere (1905-1989)  ikus daiteke. Beste konposaketa batean herdoildutako misil bat dago eta sarreran tanke sobietar batek garai hartako errepresioa eta haren kontra artista hauek izan zuten jarrera irmoa erakusten du.

Gero Plateliai aintzira, Telsiai eta Siauliai-tik igaro ginen. 100 km-tan etxaldeak baino ez genituen ikusi. Ia denak egurrezko etxeak, horiz margotuta, eta uralitazko teilatu ia bertikalak gainean. Ez ziren oso handiak, baina inguru ezin ederragoa zuten: ondoan lore morez jositako zuhaixkak apaingarri gisa, lurrin oso goxoa botatzen dutenak.  Zelaietan abere asko ibiltzen ziren eta galsoroetan  zikoinak  elkartzen ziren dozenaka. Poloniako ezaugarria direla diote, baina Lituanian askoz gehiago ikusi genituen.

Siauliai tamainaren arabera, Lituaniako laugarren hiria da eta iparraldean dagoen gune kultural eta ekonomikorik garrantzitsuena. Eguzkiaren hiria esaten diote eta oinezkoentzako boulevarretan eta bertako lakuetan distiratsu zegoen udaberri hartan. Bestalde, 1998 urteaz geroztik txirrindularientzako bidegorriak ari dira zabaltzen etengabe eta bizikleta hiri honetako ikur bilakatu da, inolako zalantzarik gabe. Siauliaik duen beste erakarpen bat Gurutzeen Muinoa da. Hiritik 11 km-ra dago; eta, diotenez, 100.000 gurutze baino gehiago daude jarrita muino bakarti horretan; munduko ia herri guztietakoak, gainera. Deboziozko gurutze horiek jartzea 1850. urtetik datorren katolikoen ohitura izan da orain arte, behintzat. Baina 1993an Joan Pablo II.a aita santua hara joan zenez geroztik, fededunak ez ezik turista asko ere hurbiltzen dira argazkiak ateratzeko edota sarreran saltzen dituzten itxaropenezko gurutzeak jartzeko asmoz.

LITUANIA

Baltikoko errepublikak hegoaldetik iparraldera zeharkatu behar genituen  eta Poloniatik abiatuta, lehendabizi Lituaniara heldu ginen, Kaunas-era. Erdigunera sartu bezain laster, aparkaleku bila hasi ginen eta hara non ikusi genituen hiru autokarabana lurrez estalitako orube batean aparkaturik. Toki ona zirudien eta  gurea ere hor uztea erabaki genuen. Ordaintzekoa zen, noski, baina inguruan  ez zegoen ez zaintzalerik ez  inor zer egin behar genuen galdetzeko; makina bat baino ez, txartel berezi bat eskatzen zuena, gainera. Gu geure kreditu txartelarekin saiatu ginen, baina alferrik, orduan arriskatu egin ginen eta furgoneta bertan utzita, kutxazain automatiko baten bila joan ginen lita batzuk ateratzeko, bueltan  ordainduko genuen eta kito! Baina ordu pare baten buruan aparkalekura itzuli ginenean,  gure furgoneta bakarrik geratzen zen eta aurrealdeko ezkerreko gurpilean zepoa zeukan jarrita. Sinestezina, ezta? Egia da pixka bat  luzatu  ginela eta isuna edo halako zerbait topatzea espero genuela, baina zepoa jarrita! Hori gehiegi zen.

Eta gauza bera iruditu omen zitzaion furgonetaren inguruan zebilen gizon gazteari. Aparkalekura hurbiltzen ari ginela,  ikusi genuen eta orduan hasi ziren gure susmo txarrak. Zertan ari ote zen trajedun bat gure furgonetari begira eta mugikorrean hitz egiten? Heldutakoan, ea gurea zen galdetu zigun eta guk baietz, bi ordu baino ez zirela izan, han ez zegoela inor eta gu Poloniatik gentozela eta zloty batzuk baino ez genituela, diru bila joan ginela. Berak baietz, ulertzen zuela eta lasai egoteko, OTAko gizonarekin hitz egingo zuela. Dena den, kontuz ibili behar genuela batez ere hirietan aparkatzeko orduan. Aholkuak eman bitartean OTAkoa agertu zen eta hor hasi ziren hizketan gure aurrean. Bazirudien ez zirela ados jartzen, aparkalekuko zaintzaileak ezetz eta ezetz buruaz; besteak, ordea, oso lasai  hitz egiten zion; baina, antza denez, hori ez zen nahikoa eta gure aingeru guardakoak, hau da, gizon gazteak, 60  lita edo eman zizkion arte ez zigun zepoa kendu.

Ez genuen ezer ulertu, noski; hala ere,   ordaindutako 60 lita itzuli nahi genizkion geure ongileari . Berak ezetz eta ezetz, dena konponduta zegoela eta lasai joan gintezkeela. Gure eskerrona berriro adierazteko bostekoa eman genion, furgonetan sartu eta alde egin genuen handik. Aldameneko leihatilatik zaintzailearekin hizketan jarraitzen zuela ikusi nuen, turistekin hain zorrotza ez izateko eskatzen ziola, agian. Hurrengo km-etan gertatutakoa oraindik sinestu ezinik, Kaunasen aingeru bat agertu zitzaigula errepikatzen nuen nik eta Josuk- Baietz ba, Krutxo, hainbeste eliza eta katedral ikusita, normala, ezta?-

KAUNAS Lituaniako bigarren hiria da, Vilnius hiriburuaren ondoren eta guk bisitatu genuen lehena. Azkenean, ez ginen Vilnius-era joan, oso mendebaldean geratzen zitzaigun eta guk Poloniatik iparralderako norabidea hartua genuen, baina beste batean izango da.

Kaunasen furgonetatik irten eta Askatasun etorbidean gora abiatu ginen, Laisves aleja lituanieraz. Oinezkoen kalea da eta oso giro ona zegoen. Dirua atera  eta ondoan ikusi genuen turismo bulego batean sartu ginen. Hor azaldu ziguten alde zaharra beste norabidean zegoela; dena den,  etorbidearen bukaeraraino heltzea merezi zuen, han San Migel Goiaingeru eliza  dago eta. Tenplu hau neobizantziar estilokoa da eta eliza ortodoxoen ezaugarri guztiak betetzen dituen arren, gaur egun katolikoa da. Gure bidaian aurrera egin ahala ikusi  genuen bezala, joera erlijioso hori oso nabarmena da Lituanian ere.

Atzera berriro eta alde zaharrera zihoan  Vilnius kalea, hiriko politenetako bat, topatu genuen eta han ibili ginen   pixka batean. Merkatuko plazara heldutakoan udaletxe zaharra ikusi genuen, Zisne Zuria deritzona, margotu berri zegoela zirudien, eguzkitan guztiz distiratsu. Orain erregistro zibila da eta  Kaunasekoak bertan ezkontzen dira. Eta horrela jarraituko genukeen arratsalde osoa, baina noizik behin furgonetarekin gogoratzen ginen eta ezin patxadaz ibili; hortaz,  gaztelua ikusteko ibairaino jarraitu beharrean, aparkalekura itzultzea erabaki genuen, badaezpada ere. Beranduegi, ordea.

Hainbeste hiri bisitatu ondoren, lasaitasun pixka bat behar genuen eta Bialowiezara joan ginen. Parke nazional hau Poloniako ekialdean dago, Bielorrusiako mugan eta Varsoviatik 245 km-ra. Europako lautadan geratzen den azken baso naturala da  eta bioaniztasun handikoa denez, banku genetiko ezin hobea dugu; esan nahi baita basoaren zati handi batek, non izaki guztiek milaka urtez belaunaldiz belaunaldi etengabe iraun duten, bere jatorrizko ezaugarriak gorde dituela. Hori dela eta, Bialowiezan hain sutsitua dagoen Europako ingurumen naturala berreskuratzeko behar beste baliabide eta espezie aurki  litezke gaur egun.

Historian bilatu behar dugu horrela iraun izanaren arrazoi nagusiak eta XVI. mendera  itzuli. Garai hartan Poloniako erregeek baino ezin zuten basoa erabili eta gehienbat  bisonteak eta ugaztun handiak ehizatzeko nahi  zuten; hortaz, mendeetan zehar beste gizakien jardueretatik guztiz babestua egon zen. 1795ean Polonia Errusiaren menpe geratu zenean, tsarrek bereganatu zituzten basoaren gaineko eskubide guztiak. Horrez gain, 200 basozain jarri zituzten ezkutuko ehiza kontrolatzeko edota zuhaitzak zaintzeko. XX. mendeko Mundu Gerretan, ordea, jasan zituen Bialowiezak arriskurik handienak, batetik egurraren gehiegizko ustiaketak haren zabalera nabarmen murriztu zuen, bestetik I. Mundu Gerraren ostean 9 bisonte baino ez ziren bizirik geratzen eta 1919ean azkenaren gorpua topatu zuten. Baina 20ko urteetan naturalistak, zientzialariak eta basozainak mugitzen hasi ziren, aharik eta 1921ean Poloniako lehen parke nazionala sortu zen arte- Bialowieski Park Narodowy-

Gaur egun zatirik baliotsuena guztiz babestua dago eta gida batek lagunduta baino ezin da horra sartu. Baina bisitaldia ingelesez izango zela jakin genuenean, ez ginen animatu; gainera,  euria gogotik ari zuen eta horren ordez Bialowieza herrian bertan dagoen museora hurbildu  eta babes integraleko basoaren inguruan ibilbide bat egin genuen. Gero   parkeko gunerik bisitatuena den bisonteen erreserba ikustera joan ginen.

Bialowiezako bisonterik gehienak, 350 inguru, basoan aske bizi dira ; dena den, ugalketarako zentruan batzuk ikus daitezke. Egia esan zoologikoa da eta bisonteez gain beste animalia batzuk ere badaude -katamotzak, otsoak, oreinak, altzeak, zaldiak...- Guri halako tokiak ez zaizkigu gehiegi gustatzen; baina tira, azken batean, munduko zoo batzuetan sakabanatuta geratzen ziren bisonte europarrei esker lortu zuten Bialowiezako populazioa berreskuratzea. Erreserban animaliak kaioletan beharrean lur zati zabaletan daude eta hor ikusi genuen dozena bat bisonte euripean. Hesiraino hurbiltzen zirenean izugarriak ziren, beste mundu batekoak ziruditen. Ar handi bat gure aurrean zebilen zuhaitz adar batekin bere adarrak zorrozten   eta halako  bat ikustea ahaztezina da, zinez. Horregatik bakarrik  merezi du haraino joatea.

Hurrengo egunean iparralderantz jo genuen.  Bialystok eta Augustow-etik igaro ondoren, Wigierski parke nazionalean sartu ginen. Lakuz betetako eskualde batean geunden, Mazuria-ko ingurune ezin ederragoan. Polonia laster utzi behar genuen atzean eta Baltikoko errepublikak baino lehen, parkeko herrixka batean, Stary Forwart-en hain zuzen, egun batzuk pasatu genituen bidaiaren nekea arintzeko. Hilaren 26an Kaunas-era heldu ginen, Lituaniara, eta egin genuen sarrera mundiala izan zen.

Poloniako hiriburua autopista, lur azpiko pasabide eta zubiz jositako makrohiria da. Trafiko handiaren erdian zaudela, tranbia edo autobusen bat hartu eta barruan babesteko gogoa ematen du, hiria tokatzen zaizun leihatila- zatiaren aurrean pasatzen ikusteko. Guk beti bezala tranbia nahiago genuen, baina ez genuen ondo asmatu eta autobusez joan ginen kanpinetik  erdigunera. Hurbildu ahala, ageri zen lehen gauza aipagarria Kultura eta Zientzia jauregia izan zen. Gaur egun etxe orratz gehiago daude Varsoviako zerumugan, baina 1955ean errusiarrek poloniarrentzako opari gisa dorre hau egin zutenean, bakarra zen eta Europako garaiena. Bloke komunista erori zen garaian, askok behera bota zezaten eskatzen zuten, baina zutik dirau eta bertan erakusketa, kontzertu eta antzezlan asko antolatzen dituzte urtean zehar.

Behin alde zaharrera helduz gero, dena zeharo aldatzen da eta beste hiri bat dirudi. Stare Miasto-n kaleak oinezkoentzat dira eta adokinak daude; handik ibiltzea guztiz atsegingarria izaten da. Rynek-en edo Merkatuko plaza zaharrean oraindik ikus daitezke 1945ko argazki batzuk, II Mundu Gerraren osteko hondamendia erakusten dutenak. Naziek behin eta berriro bonbardatu zuten Varsovia, batez ere 1944ko altxamenduan eta lurrarekin berdindua geratu zen hiri osoa. Armistizioan Poloniako gobernuak berehala ekin zion berreraikuntzari. Lehenengo hiritarren etxeak eta mota guztietako azpiegiturak egin zituzten; eta, azkenik, 70ko hamarkadan Gazteluaren txanda izan zen. Lanok 1988ra arte iraun zuten eta urte horietan zehar varsoviar asko hara joaten ziren beren  denbora librean, kanpin dendak jarri eta musutruk lan egitera Gaztelua izandakoa hurrengo belaunaldientzat berreskuratzeko. Behar zuten dirua lortzeko poltsa bat jarri zuten eta jendeak ahal zuen diru-kopurua botatzen zuen, Estatu Batuetako eta Kanadako erbesteratuengandik ere  diru laguntza asko jaso zituzten.

XVIII. mendean Canalleto margolariak pintatu zituen Varsoviako irudiak eta geratzen ziren garai hartako plano eta marrazki guztiak erabili ziren berreraikuntzen nondik norakoak  zehazteko eta bukatu zutenean,  gezurra bazirudien ere,  hantxe zegoen berriro,  errautsetatik sortua bezala, Varsoviako Gaztelua. Zamkowy plazara heltzean,  alde zaharreko ikuspegirik ederrena genuela begi aurrean konturatu ginen: eskuinaldean Gaztelua, berriztatutako burgesen etxeen gainetik San Juan katedraleko teilatua eta dorrea, eta erdian Segismundu erregea  zutabe garai baten gainean. Handik Krakowiskie kalean behera jarraitu genuen, Varsoviako garrantzitsuenetako bat, bertan hainbat monumentu eta ondare historiko baitaude -antzinako elizak, jauregiak, Unibertsitatearen sarrera nagusia eta bukaeran Koperniko Staszic jauregiaren aurrean eserita-.  Kalea ez da oso luzea eta oinez lasai ibil daiteke. Erdibidean Namiestnikowski jauregia dago, Presidentearen egoitza gaur egun.  Baina ez genuen ikusi, ez. Handik sartu eta irten zebiltzan auto ofizialei begira geratzen ginen ea bera zihoan; baina ez, batzuek Japoneko enbaxadakoak ziruditen, beste batzuk gizon trajedun dotoreak ziren, baina bera ez.

Hiriez gain, Polonian beste hainbat herri  bisitatzea ere merezi du- hegoaldean Zakopane eta Chocholow ikusi gabe utzi genituen eta Krakovia inguruan Pszczyna eta Czestochowa, esaterako- baina guztietan geratzea amaiezina izango zelakoan, iparralderaino hiriz hiri joatea erabaki genuen. Bestalde, ordura arte ikusitakoak izugarri gustatu zitzaizkigun. Egun horietan egiten zuen udaberriko giroak ere lagunduko zuen, noski, eta horregatik egongo ziren hain animaturik. Kontua da kalean jende asko zebilela eta toki askotan kontzertuak eta jaialdiak iragartzen zirela; beraz, joateko garai oso aproposa zela zirudien eta aprobetxatu behar genuen.

Behin ibilbide berria zehaztuz gero, Wroclaw-tik Poznan-era joan ginen, handik 50 km-ra dagoen Gniezno-ra eta Torun-era, Gdansk-en bukatzeko iparralderainoko etapa hau.

Poznan-en inguruan laku ederrak daude, Kierskie da handiena, baina gu Malta lakuan dagoen kanpinean sartu ginen, erdigunetik hurbilen dagoena baita. Tranbian joaten ginen alde zaharrera eta bidean San Pedro eta San Pablo katedral gotikoa ikusten genuen joan-etorri guztietan. Diotenez, hantxe lurperatu zituzten poloniarrek aukeratu zuten lehen erregea, Boleslaw, eta haren aita, Mieszko dukea.

Katedralaz gain, Poznan-eko monumenturik garrantzitsuena 16.mendeko udaletxe errenazentista da. Rynek-en dago, antzinako merkatarien etxeek inguraturik, eta denak II Mundu Gerraren ostean berriztaturik.

Polwiesjska-n ere izan ginen, gehienbat hango giroa ikustearren. Dendari kalea da, baina taberna eta jatetxe asko ere badaude. Bukaeran merkataritza zentru berri bat egin dute eta halakoak sekula gustatu ez bazaizkit ere, horrek bazeukan zerbait. Alde batetik, diseinua oso erakargarria ze, adreilu gorriz egina, kristala eta burdina ere tartekatu zituzten eta antzinako lantegi birmoldatua zirudien; barruan tximinia eta labe bat ikus zitezkeen, behintzat. Bestetik, tokia ondo pentsatuta zegoen, hiritik kanpo egon beharrean, beste dendarien ondoan egin baitute, hiriko merkataritza gunea osatuz.  Litekeena da Polonian hainbeste berreraikuntza egin behar izanaren ondorioz, gaur egun arkitektura goien mailan egotea eta ikusi genuena horren adibide argia baino ez izatea.

Torunerako bidean Gniezno-n ordu pare batez geratu ginen. Hiri hau Poloniaren sorrerari lotua dago eta horren inguruan Jesus Mari Olaizolak, Txilikuk, “Bizitza eredugarriak” liburuan oso istorio polita kontatzen du. Bidaiarako  ekarri nituen liburuen artean zegoen eta Poloniara gindoazela Rufin Piotrovski-ren ihesaldia irakurtzen ari nintzen gau batean lehenengoz jakin nuen Gniezno herriaren berri, familia eslaviar txiro bateko hiru semeen kondaira  irakurtzean, hain zuzen, eta egileak esandakoa ez  desitxuratzeko hitzez hitz jarriko dizuet:

“Txirotasunak zein abenturazaletasunak mundua korritzera bidali zituzten Lech, Czech eta Rus anaiak, eta munduan zebiltzala, ilunabar ekaiztsu batean, arrano zuri bat ikusi zuten; arrastiriko argi gorriaren magiak liluratuta, agian, hiru mutilak arranoaren atzetik abiatu ziren eta muino bateraino jarraitu zioten: tximistak zauritutako haritz zahar baten gainean zuen habia harrapariak. “Gniezdno” esan zuen Lechek ahopean, hau da, arrano-habia, eta han bertan geratzea erabaki zuen, herri bat han sortzea –gaur egungo Gniezno herria, Varsoviatik mendebaldera dagoena-. Lech eta haren ondorengoak inguru  haietan geratu omen ziren, eta baita beste hainbat lurraldetara hedatu ere. Horietako asko nekazaritzatik bizi ziren zelai zabaletan (poland izenekotan), eta poland hartu zuten herriaren izendatzeko era ere: Polonia. Tribuaren ikur adierazle gisa arrano zuri hartu zuten, gaur egun ere Poloniaren ikur den arranoa. Beste bi anaiek aurrera egin zuten, nork bere aldetik: Czechek hegoaldera, eta han sortu zuen txekiarren herrialdea; Rusek, hirugarrenak, ekialdera, Errusia eta Bielorrusiako lurraldeetara “

Beste kondaira batek dioenaren arabera, Gniezno-tik hurbil dagoen Lednica lakuaren aldean jaio zen Poloniako lehen erregea. Auskalo, dena den, bertan gelditzea eta osteratxo bat egitea merezi duela uste dugu, argazki batzuk ateratzeko bai, behintzat. Eta horretan ari ginela bidegurutze batean auto-istripu bat gertatu zen. Bi autok talka egin zuten, batek stopa egin ez zuelako. Ez zen batere larria izan, txapa besterik ez, baina bataren aurrealdea eta bestearen eskuinaldea hondatuta geratu ziren. Kontua da gidariak, nahiko gazteak biak, kanpora irten eta ezer baino lehen bostekoa eman ziotela elkarri, gero oso lasai biak mugikorra atera eta deika hasi ziren. Gu aho bete hortz geratu ginen  beste espaloitik hori dena ikustean.

Azkenik, Torunera nahiko berandu heldu ginen; hala ere, gau hartan irteteko gogoa genuen eta kanpinetik alde zaharrera oinez joan zitekeenez, 8ak aldean hara abiatu ginen. Bidean zeharkatu genuen zubitik hiri zaharra ikusten zen, itxura batean, Torun-en irudirik adierazgarriena zen hura: ibaiaz bestaldean Erdi Aroko harresiak eta haien gainetik teilatu gorriak eta dorreak. Ikusgarria zen, baina arrats hartan  ez genuen askoz gehiago ikusi; izan ere, Kopernika kalean Kopernikoren etxearen bila genbiltzala, ondoko taberna batetik musika entzuten zen; kontzertua zegoen eta ia pentsatu gabe sartu ginen. Hasieratik gustatu zitzaigun, oso giro ona zegoen, jende askok abestiak ezagutzen zituen eta bandak oso ondo jotzen zuen, gitarra joleak batez ere, Josuren ustez. Abeslariak ahots indartsua eta berezia zuen; egia esan, kontzertua primerakoa izan zen. Geroago jakin genuen Raz Dwa Trzy taldea ikusi genuela, Polonian oso ospetsuak.

Hurrengo goizean ikusi genuen Kopernikoren omenezko estatua Rynek-en edo Merkatuko plaza zaharrean. Astronomoa hainbat hiritan gogoratzen  dute, bertan ikasi edo irakatsi  zuelako, eta beste arrazoi askorengatik, noski; baina non jaio zen jakin ez arren, Torun hiriari eman diote ohore hori; azken finean, haren familiak bertako alde zaharrean etxe bat  zuen  garai hartan. Ikasle festaren bat zen eta mozorro bat jarrita atera genion argazkia. Beraiek ere mozorrotuta zebiltzan kalean diru eske. Azkenean, ez genuen jakin zer ospatzen zuten, baina moja, drakula, sendagile eta halako mozorro guztiek hiriari oso irudi alaia ematen zioten.

 GDANSK

“Be careful” esan zigun Torun-eko kanpinean agurtu gintuen bikote holandarrak, Gdansk-en lapurreta asko egiten zirela eta kontuz ibiltzeko. Egia esan, hirian sartzean auzo txiroak ikusi genituen eta gauza biak oso lotuta daudela uste dut. Dena den, izan genuen arazo bakarra eguraldia izan zen: euri txaparradak  batzuetan eta tenperaturak behera egin zuen nabarmen, horregatik azkenean ez ginen Hel penintsularaino igo.

Gdansk, Sopot eta Gdynia Baltikon daude eta hirurak jarraian,  horregatik esan ohi da Gdansk hiri hirukoitza dela. Sopot hondartzara joateko primeran dago; Gdyniako portua, ordea, igande goizean osteratxo bat egin ondoren, bertan dauden jatetxeetako batean bazkaltzeko. Guk  jangelak zuen itsas giroa ikusita, Coock Kapitaina aukeratu genuen zer edo zer jateko. Gdansk azkenerako utzi eta egun oso bat eman genuen hiria ikusten. Zoragarria iruditu zitzaigun.

Batetik bestera trenez joaten ginen eta Gdansk-eko geltokira heldu baino lehen 1980an bertako langileek egin zuten borrokagatik mundu zabalean hain ospetsuak bihurtu ziren untzioletan bizpahiru bider gelditu zen trena;  izan ere, izugarri handiak dira. Gero Dluga kalea bilatu eta Erdi Aroko hirian sartu ginen. Hasieran harresietako ateak eta espetxeko dorrea- gaur egun anbar museoa- daude eta kalean behera Udaletxea, gutxienez 80 m-ko dorrea duena; ikusgarria, zinez. Hortik aurrera Dlugi kaleak jarraitzen du eta erdian Neptuno iturria ikus daiteke. Antzinako merkatarien eta aberatsen etxeei begira  egin genuen kalean behera eta  bukaeran Ate Berdea topatu genuen. Hiriaren beste sarrera bat da, nahiz eta etxe handi eta dotore bat irudi. Izan ere,  bertan geratzen ziren errege-erreginak  etortzen ziren bakoitzean.

Handik Gdansk-eko kaira irten ginen, guztiz berriztaturik dago eta   ehunka turista ibiltzen dira gora eta behera. Aurrera jarraituz, Gdansk-eko Garabia ikusi genuen. XIV. mendeko tramankulu hau   hiriaren ikurra eta Europako bakarra dugu,  egurrezkoa da eta aldamenetan adreiluzko bi dorrek eusten diote. Zama lanak egiteko eta ontziei mastak jartzeko erabiltzen zuten. Kaira ematen duten etxeetan pasabide eta hirirako sarrera gehiago daude eta horietako batetik Mariacka-n agertu ginen, Gdanskeko kalerik politenetako bat. Etxe guztiak berriztaturik daude eta atariak espaloia baino gorago geratzen dira, terrazak bailiran. Behaldeak turistentzako dendak dira eta anbar edo Baltikoko urrea saltzen dute gehienbat. Gogoan daukat arratsaldeko ez dakit zer ordutan, oraindik hor bueltaka genbiltzala, euria hasi zuela eta korrika batean tren geltokirantz abiatu ginela  Sopoteko kanpinera joateko. Bidean ez genekien zer egin; hurrengo egunean Gdansk-era itzuli ala  pentsatuta genuen bezala, Varsoviara joan. Baina egunak aurrera zihoazen eta azkenean bidaia jarraitzea erabaki genuen.

Wroclaw Poloniako hego-mendebaldean dago eta Historian zehar Txekia, Prusia, Austria eta Alemaniaren menpe egon da, II Mundu Gerraren ostean berriro Polonian sartu zen arte. Horregatik, garaiaren arabera, izen ezberdinak izan ditu (Breslavia, Breslau...) Gaur egun Wroclaw bada ere, “brosuaf” edo antzeko zerbait ahoskatu behar da. Bai zaila dela hiri honen izena egoki esatea!

Gure ibilbidetik kanpo geratzen zen, oso mendebaldean, baina batzuek Praga Berria edota Poloniako Venezia deitzen ziotela jakin ondoren, km batzuk desbideratu eta haraino joan ginen. Bestalde, guztiz harrigarria zen gaur egun halako konparazioak entzutea, azken batean, II Mundu Gerra bukatutakoan, hiriaren hiru laurdenak suntsiturik geratu ziren. Horrez gain, 90ko hamarkadan, berriztapen lanak ia bukaturik zeudela, uholdeak izan ziren eta stare miasto-a ere oso kalteturik geratu zen. Baina dagoeneko ez da hondamendi horien guztien arrastorik ikusten eta Poloniako hiririk ederrenetako bat da.

Lehenengo Rynek-era joan ginen eta han koloreak ziren nagusi, inguruko etxe errenazentistenak batez ere. Erdian Udaletxe Zaharra dago, oso deigarria eta zatika egina balego bezala. XIII. mendean hasi ziren erakuntza lanak eta 250 urte iraun zuten; beraz, garai ezberdinetako estiloak nahastu ziren denbora horretan zehar. Gotikoa oso nabarmena da eta eman dioten okre koloreak berez duen xarma areagotzen du.

Gero  ibaia eta kanalak ikustera abiatu ginen. Hiriaren zati handi bat Odra ibaiaren erdian dauden irletan eraikia dago eta alde  batetik bestera pasatzeko I00 zubi baino gehiago daudela diote. Guri alde modernoan dagoen Grunmaldzki zubia gustatu zitzaigun gehien. XX. mendearen hasierakoa bada ere, harrizko egitura dauka, hau da,  harrizko arku angeluzuzen batzuk gainean eta kate urdinak aldamenetan zintzilika. Antza denez, altxatu egiten da itsasontzi handiei pasatzen uzteko. Katedralera joateko beste zubi ospetsu bat zeharkatu genuen, Tumski izenekoa. Oinezkoentzat da, eta hurbildu ahala, katedralaren ikuspegirik ederrena izan genuen begi aurrean, ibaiaz bestalde haren dorre gotikoak gora, zerurantz,  eta uretan islaturik ageri baitziren . Dena oso polita, perfektuegia agian.

Hala ere, historia eta monumentuak baino askoz gehiago du Wroclaw-k, esaterako,  Poloniako unibertsitaterik garrantzitsuenetako bat  eta milaka ikasle. Egunez  hainbeste gazte-jende kalean ikustea beti izaten da pozgarria; eta gauean, nonbait, kriston giroa egotan da, baina guk ez genuen ezagutu, nahiko goiz oheratzen ginen eta.